Elektrownia wodna w Smołdzinie to działający od ponad wieku obiekt energetyczny, który wciąż produkuje prąd na rzece Łupawa, tuż przed jej ujściem do jeziora Gardno. Choć z zewnątrz wygląda skromnie – ceglany budynek położony niemal przy samej wodzie – kryje w sobie ciekawą historię techniczną i stanowi przykład tego, jak energia odnawialna funkcjonowała na długo przed tym, zanim stała się modna. To miejsce dla osób zainteresowanych industrialną historią Pomorza oraz dla tych, którzy szukają mniej oczywistych punktów na turystycznej mapie regionu.
W okolicy nie brakuje spektakularnych atrakcji – ruchome wydmy Słowińskiego Parku Narodowego czy plaże nad Bałtykiem przyciągają tłumy. Elektrownia stanowi ciekawą odmianę, szczególnie jeśli ktoś lubi techniczne zabytki i spokojniejsze zakątki.
- działająca elektrownia z historią
- unikalne turbiny Francisa
- malownicza lokalizacja nad rzeką
- doskonałe dla miłośników techniki
- bliskość do Słowińskiego Parku Narodowego
Historia elektrowni na Łupawie
Choć różne źródła podają nieco odmienne daty, większość wskazuje na lata 1913-1935 jako okres powstania elektrowni. Wcześniej w tym samym miejscu funkcjonowały budowle hydrotechniczne – od XVI wieku piętrzono tu wodę dla tartaku i młyna. Kiedy młyn zlikwidowano w latach 50. XX wieku, budowle piętrzące przejął Powiatowy Inspektorat Wodnych Melioracji w Słupsku i wykorzystywał je do nawadniania pól.
Prawdziwe życie jako elektrownia rozpoczęło się tutaj dopiero w 1935 roku, a następnie obiekt został odbudowany w 1957 roku. Od 1971 roku właścicielem był Zakład Energetyczny Słupsk, obecnie elektrownią zarządza Energa Wytwarzanie.
Elektrownia w Smołdzinie jest najniżej położoną elektrownią wodną na całej rzece Łupawa, która ma łącznie 98 kilometrów długości.
Jak działa elektrownia w Smołdzinie
W budynku pracują dwie turbiny Francisa – typ stosowany w elektrowniach wodnych o średnim spadzie wody. Pierwsza turbina pochodzi z 1935 roku i została wyprodukowana przez niemiecką firmę Megerwek. Ma moc 64 kW i działa do dziś. Druga turbina, o mocy 136 kW, dodano podczas odbudowy w 1957 roku – pochodzi z Zakładów Mechanicznych w Radomsku.
Łącznie elektrownia osiąga moc około 200-230 kW, co wystarczy do zasilenia kilkudziesięciu gospodarstw domowych. Spad wody wynosi zaledwie 2,3 metra – to niewiele, ale przy średnim przepływie rzędu 8 m³/s wystarczające do ciągłej produkcji energii. Wody zlewni Łupawy o powierzchni ponad 800 km² zapewniają stabilne zasilanie przez większą część roku.
Obok budynku elektrowni stoi czteroprzęsłowy betonowy jaz ze stałym progiem i ruchomymi zamknięciami zasuwowymi, a także dwuprzęsłowy jaz przyległy do lewego brzegu rzeki. To właśnie te konstrukcje piętrzą wodę i kierują ją do turbin.
Co można zobaczyć podczas wizyty
Elektrownia to wciąż działający obiekt przemysłowy, więc nie ma tu klasycznego muzeum z przewodnikami i przygotowanymi ścieżkami edukacyjnymi. Budynek można obejrzeć z zewnątrz – murowane z czerwonej cegły ściany, charakterystyczne dla przedwojennej architektury przemysłowej, dobrze zachowały się pomimo upływu lat.
Interesująco prezentują się jazy i urządzenia piętrzące wodę. Widać tu, jak rzeka Łupawa tuż przed wpłynięciem do jeziora Gardno zostaje ujarzmiona betonowymi konstrukcjami. W zależności od pory roku i poziomu wody można obserwować różną siłę przepływu.
Sama lokalizacja elektrowni ma swój urok – to spokojny fragment rzeki, otoczony zielenią, z dala od głównych szlaków turystycznych. Warto połączyć wizytę z krótkim spacerem wzdłuż Łupawy lub nad brzegiem jeziora Gardno, które znajduje się dosłownie kilkaset metrów dalej.
Konstrukcja elektrowni w części nadziemnej jest całkowicie murowana z cegły ceramicznej, co stanowi ciekawy przykład przedwojennego budownictwa przemysłowego na Pomorzu.
Dla kogo to miejsce
Elektrownia zainteresuje przede wszystkim miłośników techniki i historii przemysłowej. To nie jest spektakularna atrakcja, która zapiera dech w piersiach, ale dla osób ceniących autentyczne obiekty techniczne – działające, a nie tylko wystawione jako eksponaty – może być ciekawym punktem programu.
Warto tu zajrzeć, jeśli ktoś zwiedzając okolice Słowińskiego Parku Narodowego ma ochotę na coś innego niż kolejne wydmy i plaże. Rodziny z dziećmi również mogą tu wpaść – choć nie ma interaktywnych wystaw, sama możliwość zobaczenia prawdziwej elektrowni i jazów może być edukacyjna, szczególnie dla starszych dzieci interesujących się tym, skąd bierze się prąd w gniazdku.
Fotografowie znajdą tu ciekawe kadry – industrialne budowle na tle przyrody, połączenie techniki z naturalnym krajobrazem rzeki. Najlepsze światło do zdjęć jest rano lub późnym popołudniem.
Smołdzino i okolice – co jeszcze warto zobaczyć
Sama miejscowość Smołdzino leży w gminie o tej samej nazwie, na terenie Słowińskiego Parku Narodowego. W centrum wsi znajduje się Muzeum Przyrodnicze Słowińskiego Parku Narodowego, które prezentuje ekosystemy parku – plażę, wydmy, jeziora i lasy. To dobry punkt wyjścia do zrozumienia unikalnej przyrody tego regionu.
Niedaleko wznosi się Góra Rowokół – 115 metrów nad poziomem morza, co jak na Pomorze stanowi całkiem przyzwoite wzniesienie. Na szczycie stoi wieża widokowa, z której roztacza się widok na okoliczny krajobraz – jeziora, lasy i w oddali morze. Wejście nie jest szczególnie wymagające, ścieżka prowadzi przez las.
Główną atrakcją regionu pozostają oczywiście ruchome wydmy – unikalne w skali Europy formy krajobrazowe, które przesuwają się pod wpływem wiatru. Najbliższy dostęp do nich jest z Łeby lub Rąbki, kilkanaście kilometrów od Smołdzina.
Praktyczne informacje – dojazd, czas wizyty
Elektrownia znajduje się w Smołdzinie przy ujściu Łupawy do jeziora Gardno. Dojazd samochodem z Łeby zajmuje około 15-20 minut (ok. 12 km), ze Słupska około 30 minut (ok. 25 km). Drogą krajową nr 6 dojeżdża się do skrzyżowania w Smołdzinie, stamtąd lokalnymi drogami w kierunku rzeki.
Parking nie jest wydzielony – można zaparkować przy drodze w pobliżu elektrowni. Obiekt nie ma wyznaczonych godzin zwiedzania, ponieważ nie funkcjonuje jako typowa atrakcja turystyczna. Można go obejrzeć z zewnątrz w każdym momencie, spacerując wokół budynku i wzdłuż jazów.
Wstęp: bezpłatny (zwiedzanie z zewnątrz)
Czas wizyty: 20-30 minut wystarczy na obejrzenie elektrowni i okolicy, można przedłużyć o spacer nad jezioro Gardno
Dojazd: samochodem – brak komunikacji publicznej bezpośrednio do elektrowni
Parking: przy drodze, bezpłatny
Dostępność: obiekt dostępny z zewnątrz przez cały rok, teren płaski, łatwy dostęp
Warto mieć ze sobą aparat lub telefon do zdjęć oraz wygodne buty, jeśli planuje się dłuższy spacer wzdłuż rzeki. W okolicy nie ma punktów gastronomicznych, najbliższe restauracje i sklepy znajdują się w centrum Smołdzina.